{"id":3206327,"date":"2025-01-18T18:54:52","date_gmt":"2025-01-18T17:54:52","guid":{"rendered":"https:\/\/kallxo.com\/?p=3206327"},"modified":"2025-01-18T18:54:52","modified_gmt":"2025-01-18T17:54:52","slug":"lidhja-e-oqeaneve-ndertimi-epik-i-kanalit-te-panamase","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.drakonispahiu.com\/?p=3206327","title":{"rendered":"Lidhja e oqeaneve: Nd\u00ebrtimi epik i Kanalit t\u00eb Panamas\u00eb"},"content":{"rendered":"<p>&#8220;Ne e blem\u00eb at\u00eb, paguam p\u00ebr t\u00eb, e nd\u00ebrtuam at\u00eb, dhe synojm\u00eb ta mbajm\u00eb&#8221;.<\/p>\n<p>Tema ishte Kanali i Panamas\u00eb, fol\u00ebsi ishte kandidati p\u00ebr president t\u00eb Shteteve t\u00eb Bashkuara t\u00eb Amerik\u00ebs, Ronald Reagan, n\u00eb marsin e vitit 1976.<\/p>\n<p>Nj\u00eb vit m\u00eb pas, megjithat\u00eb, presidenti Jimmy Carter n\u00ebnshkroi marr\u00ebveshje p\u00ebr t&#8217;ia dor\u00ebzuar Panamas\u00eb kontrollin e rrug\u00ebs vitale ujore.<\/p>\n<p>Gjysm\u00eb shekulli pasi debati mbi pron\u00ebsin\u00eb e tij l\u00ebkundi p\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb Uashingtonin, \u00e7\u00ebshtja \u00ebsht\u00eb aktualizuar p\u00ebrs\u00ebri, teksa presidenti n\u00eb ardhje i SHBA-s\u00eb, Donald Trump, sinjalizoi synimin p\u00ebr ta rimarr\u00eb kanalin e r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm, duke pohuar se Kina &#8220;praktikisht e ka marr\u00eb at\u00eb n\u00eb dor\u00eb&#8221;.<\/p>\n<p>Kanali aktualisht administrohet nga Panamaja, por Matthew Parker, autor i nj\u00eb libri p\u00ebr rrug\u00ebn e famshme detare, thot\u00eb p\u00ebr Radion Evropa e Lir\u00eb se &#8220;kompanit\u00eb kineze kan\u00eb hise kontrolluese n\u00eb portet n\u00eb t\u00eb dyja an\u00ebt e Kanalit t\u00eb Panamas\u00eb&#8221;.<\/p>\n<p>Kjo, shprehet ai, \u00ebsht\u00eb pjes\u00eb e nj\u00eb trendi m\u00eb t\u00eb gjer\u00eb, n\u00eb t\u00eb cilin Pekini &#8220;po zgjeron interesat e tij n\u00eb infrastruktur\u00ebn detare nd\u00ebrkomb\u00ebtare&#8221; n\u00eb mbar\u00eb bot\u00ebn, p\u00ebrfshir\u00eb &#8220;edhe n\u00eb &#8216;oborrin&#8217; jugor t\u00eb Shteteve t\u00eb Bashkuara&#8221;.<\/p>\n<p>Nj\u00eb tjet\u00ebr pohim nga Trumpi, se Shtetet e Bashkuara kan\u00eb humbur &#8220;38.000 njer\u00ebz nga malaria&#8221; gjat\u00eb nd\u00ebrtimit t\u00eb kanalit, sipas Parkerit, e n\u00ebnvler\u00ebson rolin tragjik t\u00eb nj\u00eb vendi tjet\u00ebr n\u00eb origjin\u00ebn e rrug\u00ebs detare.<\/p>\n<p>Prej shekujsh, detar\u00ebt kishin k\u00ebrkuar nj\u00eb shkurtore q\u00eb do ta lidhte Oqeanin Paq\u00ebsor dhe at\u00eb Atlantik p\u00ebrmes istmit t\u00eb Panamas\u00eb, p\u00ebr t\u00eb shmangur rrug\u00ebn e mundimshme p\u00ebrreth skajit t\u00eb Amerik\u00ebs jugore.<\/p>\n<p>M\u00eb 1881, i frym\u00ebzuar nga suksesi i Kanalit t\u00eb tij t\u00eb Suezit, diplomati francez, Ferdinand de Lesseps, nisi zyrtarisht pun\u00ebn p\u00ebr nd\u00ebrtimin e Kanalit t\u00eb Panamas\u00eb.<\/p>\n<p>Rruga do t\u00eb shkurtonte p\u00ebr rreth 60 p\u00ebr qind larg\u00ebsin\u00eb detare nd\u00ebrmjet brigjeve lindore dhe per\u00ebndimore t\u00eb Amerik\u00ebs.<\/p>\n<p>De Lesseps grumbulloi ekuivalentin e miliarda dollar\u00ebve t\u00eb sot\u00ebm p\u00ebr projektin, para t\u00eb p\u00ebrdorura pjes\u00ebrisht p\u00ebr t\u00eb paguar gazetar\u00eb dhe politikan\u00eb p\u00ebr t\u00eb rritur mb\u00ebshtetjen publike dhe p\u00ebr t\u00eb inkurajuar investimet.<\/p>\n<p>Por, plani francez p\u00ebr t\u00eb hapur nj\u00eb kanal n\u00eb nivel deti n\u00ebp\u00ebr Panama ishte i prir\u00eb t\u00eb d\u00ebshtonte q\u00eb n\u00eb nisje.<\/p>\n<p>Pun\u00ebtor\u00ebt arrit\u00ebn n\u00eb nj\u00eb ist\u00ebm tropikal t\u00eb kapluar nga varf\u00ebria, trazirat politike dhe s\u00ebmundjet. N\u00eb nj\u00eb koh\u00eb kur s\u00ebmundjet besohej se p\u00ebrhapeshin nga &#8220;avujt&#8221; misterioz\u00eb, fajtor\u00ebt e v\u00ebrtet\u00eb &#8211; mushkonjat &#8211; zbarkuan mbi ardh\u00ebsit n\u00eb re aq t\u00eb dendura, saq\u00eb nj\u00eb pun\u00ebtor kujtoi t\u00eb ket\u00eb par\u00eb tufa &#8220;duke shuar nj\u00eb qiri t\u00eb ndezur me trupat e tyre t\u00eb djegur&#8221;.<\/p>\n<p>N\u00eb kulmin vdekjeprur\u00ebs t\u00eb p\u00ebrpjekjes franceze, rreth dyzet pun\u00ebtor\u00eb vdisnin \u00e7do dit\u00eb, shumica nga ethet e verdha apo malaria.<\/p>\n<p>Pun\u00ebtor\u00ebt e pap\u00ebrvoj\u00eb u gjet\u00ebn kryesisht n\u00eb Karaibe, por kostoja njer\u00ebzore e projektit francez u ilustrua m\u00eb s\u00eb dhimbshmi nga historia e kryeinxhinierit t\u00eb tij, Jules Dingler.<\/p>\n<p>Francezi mori me vete n\u00eb Panama familjen e vet dhe pa s\u00ebmundjen t&#8217;ua marrte jet\u00ebn nj\u00ebrit pas tjetrit, vajz\u00ebs s\u00eb tij, t\u00eb fejuarit t\u00eb vajz\u00ebs s\u00eb tij dhe djalit t\u00eb tij.<\/p>\n<p>Kur kompania nd\u00ebrtuese franceze p\u00ebrfundimisht d\u00ebshtoi m\u00eb 1889, qindra mij\u00ebra investitor\u00eb humb\u00ebn kursimet e tyre n\u00eb at\u00eb q\u00eb ishte nj\u00eb prej skandaleve m\u00eb t\u00eb m\u00ebdha financiare n\u00eb histori.<\/p>\n<p>Francez\u00ebt n\u00eb largim lan\u00eb prapa shum\u00eb pajisje, si dhe mbetjet mortore t\u00eb rreth 20.000 pun\u00ebtor\u00ebve.<\/p>\n<p>Nj\u00eb dekad\u00eb pas katastrof\u00ebs franceze n\u00eb Panama, Theodore Roosevelt u zgjodh president i SHBA-s\u00eb.<\/p>\n<p>I nxitur nga nj\u00eb besim se Shtetet e Bashkuara duhet t&#8217;i dominojn\u00eb val\u00ebt ekonomikisht dhe ushtarakisht, presidenti i 26-t\u00eb k\u00ebrkoi q\u00eb SHBA-ja t\u00eb vazhdoj\u00eb aty ku e la Franca.<\/p>\n<p>Kur negociatat p\u00ebr nj\u00eb koncesion p\u00ebr kanalin nd\u00ebrmjet SHBA-s\u00eb dhe Kolumbis\u00eb &#8211; provinc\u00eb e s\u00eb cil\u00ebs ishte Panamaja &#8211; ngec\u00ebn m\u00eb 1903, revolucionar\u00ebt panamez\u00eb t\u00eb mb\u00ebshtetur nga SHBA-ja u shk\u00ebput\u00ebn nga Kolumbia, teksa luftanijet amerikane q\u00ebndronin n\u00eb gatishm\u00ebri larg brigjeve.<\/p>\n<p>Uashingtoni njohu menj\u00ebher\u00eb shtetin e ri, nd\u00ebrsa pasoi nj\u00eb marr\u00ebveshje p\u00ebr nd\u00ebrtimin e nj\u00eb kanali n\u00ebp\u00ebr Panama.<\/p>\n<p>N\u00eb vend se t\u00eb hapnin nj\u00eb rrug\u00eb n\u00eb nivel deti nga bregu n\u00eb breg, si\u00e7 ishin munduar francez\u00ebt, inxhinier\u00ebt amerikan\u00eb zgjodh\u00ebn ta p\u00ebrmbysnin qendr\u00ebn e istmit t\u00eb Panamas\u00eb, duke nd\u00ebrtuar nj\u00eb pend\u00eb n\u00eb lumin \u00c7agres.<\/p>\n<p>Liqeni artificial do t\u00eb q\u00ebndronte 26 metra mbi nivelin e detit, kurse nj\u00eb varg zinxhir\u00ebsh do t&#8217;i ngrinin anijet lart deri n\u00eb liqen, e m\u00eb pas do t&#8217;i zbritnin ato n\u00eb nivelin e detit n\u00eb skajin tjet\u00ebr.<\/p>\n<p>P\u00ebr fatin e mir\u00eb t\u00eb planifikuesve amerikan\u00eb, roli i mushkonjave n\u00eb p\u00ebrhapjen e s\u00ebmundjeve u kuptua para se ekipet e tyre t\u00eb pun\u00ebtor\u00ebve t\u00eb arrinin n\u00eb Panama.<\/p>\n<p>P\u00ebrpjekje aq intensive ishin nd\u00ebrmarr\u00eb p\u00ebr zhdukjen e mushkonjave n\u00eb ist\u00ebm, saq\u00eb nj\u00eb inxhinier pohoi se secila mushkonj\u00eb e ngordhur i kushtonte taksapaguesit amerikan 10 dollar\u00eb.<\/p>\n<p>P\u00ebrpjekjes amerikane i ndihmoi fakti se udh\u00ebhiqej nga inxhinier\u00eb q\u00eb respektoheshin nga ekipet e tyre.<\/p>\n<p>Ndarja racore zbatohej nd\u00ebrmjet pun\u00ebtor\u00ebve t\u00eb pap\u00ebrvoj\u00eb me ngjyr\u00eb, kryesisht nga Barbadosi, dhe amerikan\u00ebve t\u00eb bardh\u00eb, por nj\u00eb d\u00ebshmitar raportonte se burrat p\u00ebrgjith\u00ebsisht &#8220;trajtoheshin si qenie njer\u00ebzore, e jo si kafsh\u00eb&#8221;.<\/p>\n<p>P\u00ebrpjekjeve p\u00ebr ngritje morali &#8211; sikurse nj\u00eb gazet\u00eb p\u00ebr pun\u00ebtor\u00ebt dhe organizimi i turneve t\u00eb bejsbollit &#8211; burrat &#8220;iu p\u00ebrgjigj\u00ebn duke dh\u00ebn\u00eb sh\u00ebrbimin m\u00eb t\u00eb mir\u00eb q\u00eb mund\u00ebn&#8221;.<\/p>\n<p>Rreth 5.800 pun\u00ebtor\u00eb vdiq\u00ebn gjat\u00eb dekad\u00ebs q\u00eb Shtetet e Bashkuara punuan n\u00eb projektin e kanalit.<\/p>\n<p>Teksa burrat hapnin rrug\u00eb n\u00ebp\u00ebr Panama, vdekja vazhdonte t\u00eb sulmonte pun\u00ebtor\u00ebt. Shum\u00eb prej tyre u vran\u00eb nga rr\u00ebshqitjet e dheut, t\u00eb tjer\u00eb nga shp\u00ebrthimet e dinamitit.<\/p>\n<p>&#8220;Mishi i burrave shpesh fluturonte n\u00eb aj\u00ebr sikur zogjt\u00eb&#8221;, kujtonte nj\u00eb pun\u00ebtor.<\/p>\n<p>Por, puna u krye para afatit dhe sipas buxhetit t\u00eb caktuar.<\/p>\n<p>N\u00eb vjesht\u00ebn e vitit 1913, presidenti i SHBA-s\u00eb, Woodrow Wilson, shtypi nj\u00eb sust\u00eb n\u00eb tavolin\u00ebn e tij n\u00eb Uashington, e cila hodhi n\u00eb er\u00eb nj\u00eb mur detar n\u00eb Panama, rreth 3.300 kilometra larg.<\/p>\n<p>Teksa uji rrodhi me shpejt\u00ebsi n\u00eb shtratin e kanalit, The New York Times raportoi se &#8220;\u00ebndrra shekullore u b\u00eb realitet&#8221;.<\/p>\n<p>Para hapjes formale t\u00eb kanalit, m\u00eb 15 gusht 1914, pakkush kishte marr\u00eb vesh p\u00ebr t\u00eb.<\/p>\n<p>At\u00eb ver\u00eb, v\u00ebmendja e bot\u00ebs ishte e p\u00ebrqendruar mbi Evrop\u00ebn dhe konfliktin e ashp\u00ebr q\u00eb s\u00eb shpejti do t\u00eb njihej si Lufta e Par\u00eb Bot\u00ebrore.<\/p>\n<p>Dekada pas hapjes s\u00eb kanalit, i cili transformoi tregtin\u00eb bot\u00ebrore, nis\u00ebn t\u00eb rriten tensionet nd\u00ebrmjet amerikan\u00ebve q\u00eb paguheshin mir\u00eb e q\u00eb jetonin brenda zon\u00ebs s\u00eb kanalit n\u00ebn kontrollin e SHBA-s\u00eb, dhe panamez\u00ebve.<\/p>\n<p>N\u00eb janarin e vitit 1964, armiq\u00ebsit\u00eb e nd\u00ebrsjella shp\u00ebrthyen n\u00eb dhun\u00eb vdekjeprur\u00ebse, pasi nj\u00eb flamur i Panamas\u00eb u shqye n\u00eb mes t\u00eb nj\u00eb z\u00ebnke nd\u00ebrmjet dy grupeve.<\/p>\n<p>Incidenti i 1964-t\u00ebs shtoi z\u00ebrat n\u00eb Uashington q\u00eb kanali t&#8217;i jepej n\u00ebn kontroll Panamas\u00eb.<\/p>\n<p>L\u00ebshimi kontrovers i presidentit Jimmy Carter b\u00ebri q\u00eb rruga detare t&#8217;i dor\u00ebzohej vendit t\u00eb Amerik\u00ebs qendrore m\u00eb 31 dhjetor 1999.<\/p>\n<p>Historiania Julie Green, e cila ka shkruar nj\u00eb lib\u00ebr p\u00ebr historin\u00eb e kanalit, thot\u00eb p\u00ebr Radion Evropa e Lir\u00eb se \u00e7far\u00ebdo p\u00ebrpjekje amerikane sot p\u00ebr t\u00eb rimarr\u00eb kontrollin e kanalit me shum\u00eb gjas\u00eb do t\u00eb \u00e7onte n\u00eb nj\u00eb konflikt.<\/p>\n<p>&#8220;E kam t\u00eb v\u00ebshtir\u00eb ta imagjinoj kthimin e Kanalit t\u00eb Panamas\u00eb n\u00eb kontrollin e SHBA-s\u00eb, pa nj\u00eb luft\u00eb kund\u00ebr Panamas\u00eb&#8221;, shprehet ajo.\/<a href=\"https:\/\/www.evropaelire.org\/a\/ndertimi-kanali-panama\/33279025.html\">REL<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>&#8220;Ne e blem\u00eb at\u00eb, paguam p\u00ebr t\u00eb, e nd\u00ebrtuam at\u00eb, dhe synojm\u00eb ta mbajm\u00eb&#8221;. Tema ishte Kanali i Panamas\u00eb, fol\u00ebsi ishte kandidati p\u00ebr president t\u00eb Shteteve t\u00eb Bashkuara t\u00eb Amerik\u00ebs, Ronald Reagan, n\u00eb marsin e vitit 1976. Nj\u00eb vit m\u00eb pas, megjithat\u00eb, presidenti Jimmy Carter n\u00ebnshkroi marr\u00ebveshje p\u00ebr t&#8217;ia dor\u00ebzuar Panamas\u00eb kontrollin e rrug\u00ebs vitale [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":2428347,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[29,11],"tags":[1840,1841,37],"class_list":["post-3206327","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-bote","category-lajm","tag-kanali-i-panamase","tag-oqean","tag-shba"],"lang":"sq","translations":{"sq":3206327},"pll_sync_post":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.drakonispahiu.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3206327","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.drakonispahiu.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.drakonispahiu.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.drakonispahiu.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/6"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.drakonispahiu.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=3206327"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.drakonispahiu.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3206327\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.drakonispahiu.com\/index.php?rest_route=\/"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.drakonispahiu.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=3206327"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.drakonispahiu.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=3206327"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.drakonispahiu.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=3206327"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}